Ngành Thủy sản Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu ngày càng cao về năng suất, chất lượng, an toàn sinh học, bảo vệ môi trường, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh đó, máy móc, công nghệ hay nguồn vốn đều rất quan trọng, nhưng yếu tố quyết định để biến những nguồn lực ấy thành giá trị thực tế vẫn là con người. Có thể khẳng định: nguồn nhân lực chất lượng cao chính là “chìa khóa” mở cánh cửa phát triển bền vững cho ngành Thủy sản Việt Nam.
Từ lợi thế tự nhiên đến lợi thế về con người
Việt Nam có hệ thống sông ngòi, ao hồ, vùng biển rộng lớn, cùng điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển nuôi trồng và khai thác thủy sản. Trong nhiều năm qua, thủy sản đã trở thành một ngành kinh tế quan trọng, tạo việc làm và sinh kế cho hàng triệu người dân. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên không còn là yếu tố đủ để tạo ra sức cạnh tranh trong giai đoạn mới. Nuôi trồng thủy sản hiện đại không chỉ đơn giản là “nuôi con gì, thả bao nhiêu giống, cho ăn bao nhiêu thức ăn”, mà là một quá trình tổng hợp giữa sinh học, công nghệ, quản trị, kinh tế, môi trường và dữ liệu. Một ao nuôi có thể được đầu tư hàng tỷ đồng nhưng nếu thiếu người có kiến thức chuyên môn để quản lý chất lượng nước, dinh dưỡng, con giống, dịch bệnh và môi trường thì rủi ro vẫn rất lớn. Bởi vậy, từ lợi thế về đất đai, mặt nước và nguồn tài nguyên, ngành Thủy sản cần chuyển mạnh sang xây dựng lợi thế cạnh tranh dựa trên tri thức và chất lượng nguồn nhân lực.
Nguồn nhân lực quyết định khả năng làm chủ công nghệ
Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang làm thay đổi nhanh chóng phương thức sản xuất thủy sản. Công nghệ cảm biến, IoT, trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, hệ thống cho ăn thông minh, giám sát môi trường theo thời gian thực và phân tích dữ liệu đang từng bước được ứng dụng trong sản xuất. Nhưng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi có con người đủ năng lực để vận hành, phân tích và ra quyết định. Một kỹ sư thủy sản trong thời đại mới không chỉ cần hiểu về sinh học thủy sản mà còn phải có khả năng tiếp cận công nghệ số, đọc hiểu dữ liệu, quản lý hệ thống nuôi, kiểm soát dịch bệnh, đánh giá hiệu quả kinh tế và thích ứng với những biến động của thị trường. Đây chính là sự thay đổi căn bản về yêu cầu đối với nguồn nhân lực ngành Thủy sản: từ lao động có kinh nghiệm sang lao động có tri thức; từ làm theo quy trình sang làm chủ công nghệ; từ xử lý sự cố sang quản trị rủi ro và chủ động phòng ngừa.
Phát triển bền vững bắt đầu từ người làm nghề
Một trong những thách thức lớn nhất của ngành Thủy sản hiện nay là phát triển sản xuất nhưng phải đồng thời bảo vệ môi trường, kiểm soát dịch bệnh và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ đóng vai trò trung tâm trong quá trình này. Người kỹ sư thủy sản có kiến thức sẽ biết cách lựa chọn con giống phù hợp, thiết kế quy trình nuôi, kiểm soát thức ăn, quản lý chất lượng nước, sử dụng chế phẩm sinh học hợp lý và xây dựng quy trình phòng bệnh chủ động. Qua đó góp phần giảm chi phí, hạn chế sử dụng hóa chất, giảm tỷ lệ hao hụt và nâng cao chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, trước tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan và dịch bệnh, ngành Thủy sản cần những cán bộ kỹ thuật có khả năng dự báo, thích ứng và quản trị rủi ro, thay vì chỉ xử lý hậu quả khi sự cố xảy ra.
Doanh nghiệp cần nguồn nhân lực mới
Sự phát triển của doanh nghiệp thủy sản cũng đang đặt ra những yêu cầu mới đối với đào tạo nhân lực. Doanh nghiệp hiện nay không chỉ cần người biết kỹ thuật nuôi mà cần những nhân sự có thể làm việc trong chuỗi giá trị từ con giống – thức ăn – sản xuất – chế biến – logistics – thương mại – xuất khẩu. Đó là những kỹ sư có tư duy thực tiễn, kỹ năng làm việc nhóm, khả năng giao tiếp, ngoại ngữ, công nghệ thông tin và đặc biệt là khả năng giải quyết vấn đề. Vì vậy, đào tạo nhân lực thủy sản cần gắn chặt hơn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Sinh viên cần được học đi đôi với hành, được thực hành tại phòng thí nghiệm, trại thực nghiệm, trang trại, doanh nghiệp và các vùng sản xuất. Doanh nghiệp không chỉ là nơi tiếp nhận sinh viên sau tốt nghiệp mà cần trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình đào tạo nguồn nhân lực.
Trường học – nơi kiến tạo “chìa khóa” nhân lực
Trong quá trình phát triển ngành Thủy sản, các cơ sở đào tạo đại học có vai trò đặc biệt quan trọng. Một chương trình đào tạo hiện đại cần chuyển từ tư duy “dạy những gì nhà trường có” sang “đào tạo những gì xã hội và ngành nghề cần”. Kiến thức nền tảng phải được kết hợp với thực hành, kỹ năng nghề nghiệp, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đối với sinh viên ngành Thủy sản, bên cạnh kiến thức chuyên ngành, cần được trang bị năng lực sử dụng công nghệ số, tư duy dữ liệu, ngoại ngữ, kỹ năng khởi nghiệp và khả năng học tập suốt đời. Đây cũng là hướng đi mà Khoa Thủy sản – Học viện Nông nghiệp Việt Nam có thể tiếp tục phát huy: xây dựng môi trường đào tạo gắn với nghiên cứu khoa học, thực tiễn sản xuất và nhu cầu của doanh nghiệp; giúp sinh viên không chỉ “có bằng cấp” mà quan trọng hơn là có năng lực nghề nghiệp và khả năng thích ứng với tương lai.
Đầu tư cho con người là đầu tư cho tương lai ngành Thủy sản
Ngành Thủy sản muốn phát triển nhanh nhưng bền vững cần một chiến lược dài hạn về nguồn nhân lực. Đó phải là chiến lược đồng bộ từ đào tạo đại học, sau đại học, đào tạo lại và đào tạo thường xuyên cho người lao động; từ nâng cao năng lực cán bộ quản lý đến đội ngũ kỹ thuật tại doanh nghiệp và người trực tiếp sản xuất. Cần hình thành một hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước – nhà trường – doanh nghiệp – người sản xuất – nhà khoa học. Trong đó, nhà trường cung cấp tri thức, nhà khoa học tạo ra công nghệ mới, doanh nghiệp đưa công nghệ vào sản xuất và người nuôi là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị. Khi các mắt xích này được kết nối, tri thức sẽ nhanh chóng được chuyển hóa thành công nghệ, công nghệ thành năng suất, năng suất thành giá trị và giá trị thành sinh kế bền vững cho người dân.
Thủy sản Việt Nam cần một thế hệ kỹ sư mới
Trong tương lai, ngành Thủy sản sẽ cần một thế hệ kỹ sư không chỉ giỏi chuyên môn mà còn dám nghĩ, dám đổi mới, biết ứng dụng khoa học công nghệ và có trách nhiệm với môi trường. Đó là những người có thể đứng bên ao nuôi để giải quyết một vấn đề kỹ thuật; bước vào phòng thí nghiệm để nghiên cứu một giải pháp mới; làm việc cùng doanh nghiệp để phát triển sản phẩm; sử dụng dữ liệu để đưa ra quyết định; và quan trọng nhất là có khát vọng đưa thủy sản Việt Nam tiến xa hơn trên thị trường quốc tế.
Bởi vậy, nếu con giống tốt là nền tảng của một vụ nuôi, thì nguồn nhân lực tốt chính là nền tảng của cả một ngành kinh tế. Trong kỷ nguyên chuyển đổi số và phát triển kinh tế xanh, ngành Thủy sản Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển mình từ sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên khoa học, công nghệ và tri thức.
Và ở trung tâm của sự chuyển đổi ấy chính là con người.
Muốn ngành Thủy sản phát triển bền vững, phải bắt đầu từ đào tạo con người. Muốn nâng cao năng suất, phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Muốn làm chủ công nghệ, phải đầu tư cho tri thức. Có thể nói, nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là chìa khóa để phát triển ngành Thủy sản – mà còn là “động lực kép” để ngành Thủy sản Việt Nam nâng cao giá trị, tăng sức cạnh tranh và hướng tới một tương lai xanh, hiện đại, bền vững.
English