Ngày 11/11/2026, Nhóm Nghiên cứu mạnh Bệnh thủy sản, Khoa Thủy sản, Học viện Nông nghiệp Việt Nam tổ chức hội thảo “An toàn sinh học trong nuôi trồng thủy sản Việt Nam: Từ giải pháp kỹ thuật đến tiếp cận xã hội, kinh tế và chính sách”. Hội thảo có sự đồng hành của Mạng lưới khoa học quốc tế chuyên nghiên cứu về nông nghiệp sinh thái cho nuôi trồng thủy sản bền vững (ASACHA), cùng sự tham gia của các nhà quản lý, nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp, đơn vị cung ứng thuốc thú y thủy sản, cùng đông đảo giảng viên, học viên cao học và sinh viên, với hình thức trực tiếp và trực tuyến.
Toàn cảnh hội thảo“An toàn sinh học trong nuôi trồng thủy sản Việt Nam: Từ giải pháp kỹ thuật đến tiếp cận xã hội, kinh tế và chính sách”
Hội thảo diễn ra tại Trung tâm Nghiên cứu Xuất sắc và Đổi mới Sáng tạo, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, nhằm trao đổi về thực trạng, những rào cản và giải pháp thúc đẩy thực hành an toàn sinh học trong nuôi trồng thủy sản. Không chỉ tập trung vào các biện pháp kỹ thuật tại cơ sở nuôi, chương trình còn mở rộng thảo luận sang những khía cạnh kinh tế, xã hội, chính sách và sự phối hợp giữa các bên trong chuỗi sản xuất.
Tham dự hội thảo có PGS.TS Trương Đình Hoài, Phó Trưởng Khoa Thủy sản, Trưởng nhóm NCM Bệnh Thủy sản, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, đại diện Ban tổ chức; PGS.TS Kim Văn Vạn, Trưởng khoa Thủy sản, Học viện Nông nghiệp Việt Nam; TS. Domenico Caruso, Điều phối viên mạng lưới IRD-ASACHA; ThS. Bùi Thị Việt Hằng và TS. Nguyễn Thị Thủy, đại diện Cục Thủy sản và Kiểm ngư; TS. Vũ Văn In, Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội; ThS. Nguyễn Hữu Vinh, Giám đốc Công ty VMC Việt Nam; ThS. Lương Thị Sen, đại diện cơ sở kinh doanh thuốc thú y thủy sản cùng các chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện một số đơn vị trong lĩnh vực thủy sản.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS Trương Đình Hoài cho biết hội thảo là một trong những hoạt động chuyên môn của nhóm Nghiên cứu mạnh Bệnh thủy sản thuộc Khoa Thủy sản. Đây là dịp để các bên cùng chia sẻ kinh nghiệm, nhìn nhận vấn đề an toàn sinh học từ nhiều góc nhìn khác nhau, thảo luận về thuận lợi và khó khăn, qua đó đề xuất những giải pháp có thể áp dụng vào thực tiễn sản xuất.
Đáng chú ý, chương trình còn hướng đến việc tổng hợp kinh nghiệm triển khai an toàn sinh học tại Việt Nam, phục vụ xây dựng tài liệu hướng dẫn, danh mục kiểm tra và quy trình thực hành chuẩn (SOP).
PGS.TS Trương Đình Hoài phát biểu khai mạc hội thảo
An toàn sinh học phải bắt đầu từ kiểm soát nguy cơ
Tại hội thảo, ThS. Bùi Thị Việt Hằng, Cục Thủy sản và Kiểm ngư, đã trình bày những nội dung nền tảng về khái niệm, nguyên tắc và biện pháp thực hiện an toàn sinh học trong nuôi trồng thủy sản.
ThS. Bùi Thị Việt Hằng trình bày về các nguyên tắc nền tảng và biện pháp thực hiện an toàn sinh học nhằm kiểm soát nguy cơ dịch bệnh trong nuôi trồng thủy sản
Theo báo cáo, dịch bệnh vẫn là một trong những thách thức thường xuyên đối với phát triển thủy sản bền vững. Đặc thù của động vật thủy sản sống trong môi trường nước khiến việc nhận biết triệu chứng và phát hiện bệnh gặp nhiều khó khăn. Không ít trường hợp người nuôi chỉ phát hiện dịch bệnh khi tôm, cá đã có biểu hiện nghiêm trọng hoặc chết, dẫn đến tâm lý xử lý theo kinh nghiệm, sử dụng thuốc thiếu kiểm soát và gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh.
An toàn sinh học được xác định là tổng hợp các biện pháp vật lý, sinh học và quản lý nhằm ngăn chặn mầm bệnh xâm nhập từ bên ngoài, hạn chế lây lan trong cơ sở nuôi và phát tán ra môi trường xung quanh. Ba nguyên tắc cốt lõi gồm ngăn chặn mầm bệnh xâm nhập, phát hiện sớm nguy cơ và chủ động ứng phó khi dịch bệnh xảy ra.
Các nguồn mang mầm bệnh cần được kiểm soát bao gồm nước, con giống, thức ăn, dụng cụ, thiết bị, con người, phương tiện vận chuyển và động vật trung gian. Trong đó, việc phân chia khu vực sạch – bẩn, kiểm soát lộ trình di chuyển, khử trùng phương tiện và thiết bị, kiểm tra chất lượng con giống, giám sát nguồn nước là những biện pháp quan trọng.
Để xây dựng cơ sở nuôi an toàn sinh học, báo cáo viên nhấn mạnh ba kế hoạch cần thiết: kế hoạch an toàn sinh học, kế hoạch giám sát dịch bệnh và kế hoạch ứng phó dịch bệnh. Việc thực hiện phải được ghi chép, theo dõi thường xuyên thay vì chỉ dừng lại ở các quy định trên giấy.
Theo ThS. Bùi Thị Việt Hằng: “Giám sát chủ động đóng vai trò quan trọng trong phòng, chống dịch bệnh thủy sản. Hoạt động này hiện được triển khai ở cả trung ương và địa phương thông qua các kế hoạch hằng năm, căn cứ vào đối tượng nuôi chủ lực, diện tích sản xuất và nguồn kinh phí.
Việc giám sát giúp phát hiện sớm mối nguy thay vì chờ dịch bệnh xuất hiện mới xử lý. Khi phát hiện mẫu thủy sản dương tính với mầm bệnh, cơ quan chuyên môn sẽ thông báo để chủ cơ sở chủ động phòng ngừa, nâng cao sức đề kháng cho vật nuôi và hạn chế các hoạt động có nguy cơ phát tán mầm bệnh như xả nước, thay nước. Tuy nhiên, chi phí đầu tư và sự thiếu đồng bộ trong thực hiện giữa các hộ nuôi vẫn là những rào cản lớn đối với việc kiểm soát dịch bệnh”.
Ở góc độ thực tiễn sản xuất, TS. Vũ Văn In, Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội, chia sẻ kinh nghiệm xây dựng và áp dụng quy trình an toàn sinh học trong chuỗi sản xuất tôm thẻ chân trắng, từ tôm bố mẹ, sản xuất giống đến nuôi thương phẩm.
TS. Vũ Văn In chia sẻ kinh nghiệm thực tế về việc xây dựng và áp dụng quy trình an toàn sinh học trong chuỗi sản xuất tôm thẻ chân trắng
Theo TS. Vũ Văn In, an toàn sinh học trong chuỗi sản xuất cần bảo đảm ba yêu cầu: ngăn mầm bệnh xâm nhập từ bên ngoài, hạn chế lây nhiễm giữa các khu vực và cơ sở trong cùng hệ thống, đồng thời không để mầm bệnh phát tán ra môi trường. Các biện pháp kiểm soát cần được thiết kế dựa trên đánh giá mức độ rủi ro, khả năng xảy ra và mức độ nghiêm trọng của từng nguy cơ.
Kinh nghiệm thực tế tại các cơ sở sản xuất cho thấy, việc kiểm soát người và phương tiện ra vào, thiết lập quy trình di chuyển một chiều, sử dụng dụng cụ riêng cho từng ao hoặc bể, che chắn khu vực nuôi và kiểm soát động vật trung gian có ý nghĩa quan trọng trong hạn chế lây nhiễm chéo. Đặc biệt, mỗi quy trình SOP cần xác định rõ mục tiêu, các bước thực hiện và trách nhiệm của từng bộ phận. Việc tuân thủ phải được thực hiện đồng bộ từ lãnh đạo đến nhân viên trực tiếp sản xuất.
Bổ sung góc nhìn về các hệ thống nuôi và đối tượng thủy sản khác nhau, PGS.TS Kim Văn Vạn, Trưởng khoa Thủy sản, cho rằng nguy cơ lây lan mầm bệnh không chỉ giới hạn trong phạm vi ao nuôi mà còn liên quan đến cộng đồng, nguồn nước dùng chung và các hoạt động sản xuất lân cận.
PGS.TS Kim Văn Vạn phân tích về nguy cơ lây lan mầm bệnh tại các hệ thống nuôi lồng bè và yêu cầu gắn kết an toàn sinh học với an toàn thực phẩm
Đối với hệ thống nuôi lồng bè trên sông, hồ và biển, người nuôi khó kiểm soát hoàn toàn nguồn nước cũng như các tác nhân gây bệnh từ các khu vực khác. Bên cạnh đó, hoạt động di chuyển của người làm dịch vụ, nhân viên tiếp thị, phương tiện vận chuyển, động vật hoang dã và việc sử dụng thức ăn tươi sống cũng có thể trở thành mắt xích trong quá trình lây truyền bệnh. Do đó, an toàn sinh học cần được nhìn nhận trong toàn bộ chuỗi sản xuất, gắn với yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm.
Từ quản lý dịch bệnh đến phối hợp an toàn sinh học theo vùng
Phân tích thực trạng và định hướng quản lý, TS. Nguyễn Thị Thủy, Cục Thủy sản và Kiểm ngư, cho biết Việt Nam đã có nền tảng quy định về an toàn sinh học trong lĩnh vực thủy sản, đồng thời tiếp cận các hướng dẫn quốc tế như lộ trình quản lý an toàn sinh học trong nuôi trồng thủy sản của FAO và Bộ luật Sức khỏe động vật thủy sản.
Tuy nhiên, việc thực hành giữa các nhóm cơ sở vẫn chưa đồng đều. Những trang trại quy mô lớn có điều kiện đầu tư hệ thống xử lý nước, hàng rào, mái che, thiết bị giám sát và xét nghiệm thường triển khai tốt hơn. Trong khi đó, các hộ nuôi nhỏ lẻ gặp khó khăn do chi phí đầu tư ban đầu, chi phí vận hành và nhân lực thực hiện.
TS. Nguyễn Thị Thủy trình bày định hướng quản lý an toàn sinh học theo vùng và lộ trình triển khai phù hợp cho từng nhóm cơ sở nuôi
Theo TS. Nguyễn Thị Thủy, một trong những hạn chế đáng chú ý là an toàn sinh học chưa được triển khai đồng bộ ở quy mô vùng. Một cơ sở có thể thực hiện tốt việc xử lý nước cấp, nước thải và kiểm soát dịch bệnh, nhưng hiệu quả vẫn bị ảnh hưởng nếu các hộ nuôi lân cận không cùng thực hiện. Việc thiếu liên kết, thiếu lòng tin giữa các hộ và hạn chế về hệ thống xét nghiệm, dịch vụ kỹ thuật cũng gây khó khăn cho quá trình kiểm soát dịch bệnh.
Từ thực tế đó, TS. Nguyễn Thị Thủy đề xuất tiếp cận an toàn sinh học theo lộ trình, phân chia các mức độ từ cơ bản đến nâng cao để phù hợp với khả năng đầu tư của từng cơ sở. Thay vì yêu cầu mọi hộ nuôi phải đáp ứng ngay các tiêu chuẩn cao, cần khuyến khích thực hiện từng bước, đồng thời tăng cường quản lý theo vùng và xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ sở cùng sử dụng nguồn nước.
Bốn nhóm chủ thể cần tham gia gồm cơ quan quản lý, người nuôi, doanh nghiệp và các đơn vị nghiên cứu. Mỗi bên có trách nhiệm riêng trong xây dựng quy trình, cung cấp dịch vụ, giám sát dịch bệnh, tư vấn kỹ thuật và hỗ trợ triển khai tại cơ sở. Định hướng quan trọng là chuyển từ ứng phó khi dịch bệnh xảy ra sang giám sát chủ động, cảnh báo sớm và quản lý nguy cơ thường xuyên.
Ở góc độ doanh nghiệp, ThS. Nguyễn Hữu Vinh, Giám đốc Công ty VMC Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thuốc thú y và chế phẩm thủy sản trong hỗ trợ người nuôi phòng ngừa, kiểm soát dịch bệnh. Theo ông, doanh nghiệp không chỉ thực hiện chức năng cung ứng sản phẩm mà còn cần tham gia sâu hơn vào quá trình tư vấn, chuyển giao kỹ thuật và hướng dẫn người nuôi áp dụng các biện pháp an toàn sinh học tại cơ sở.
ThS. Nguyễn Hữu Vinh trao đổi về vai trò đồng hành của doanh nghiệp thú y thủy sản trong việc tư vấn kỹ thuật và hỗ trợ người nuôi kiểm soát dịch bệnh
Thông qua hoạt động tiếp cận trực tiếp các vùng nuôi, doanh nghiệp có thể phối hợp kiểm tra môi trường, lấy mẫu xét nghiệm, theo dõi tình hình dịch bệnh và tư vấn giải pháp phù hợp với từng mô hình sản xuất. Bên cạnh đó, việc bảo đảm chất lượng sản phẩm, hướng dẫn sử dụng thuốc đúng mục đích, đúng liều lượng và hạn chế lạm dụng kháng sinh cần được chú trọng. Doanh nghiệp cũng cần tăng cường giới thiệu các giải pháp sinh học, hỗ trợ cải thiện môi trường và sức khỏe vật nuôi, góp phần giảm áp lực sử dụng hóa chất trong quá trình sản xuất.
Theo báo cáo, sự đồng hành của doanh nghiệp với người nuôi, kết hợp cùng cơ quan quản lý và đội ngũ chuyên môn, sẽ góp phần đưa các khuyến cáo an toàn sinh học vào thực tiễn, thay vì chỉ dừng lại ở hoạt động cung ứng sản phẩm.
Ông Vinh cho biết: “Một trong những rào cản đối với an toàn sinh học tại các hộ nuôi nhỏ lẻ là hạn chế về kiến thức chuyên môn. Người nuôi chưa được đào tạo bài bản, trong khi có quá nhiều nhà cung cấp và luồng thông tin khác nhau, khiến việc lựa chọn thuốc, kháng sinh và chế phẩm phù hợp gặp nhiều khó khăn. Doanh nghiệp đã phối hợp với Khoa Thủy sản trong hai năm để xét nghiệm, nghiên cứu dịch tễ và phát triển giải pháp phòng bệnh sữa, bệnh đỏ thân trên tôm hùm xanh tại Vịnh Xuân Đài. Kết quả ứng dụng tại một số hộ nuôi cho thấy tín hiệu tích cực, nhưng khó nhân rộng do thiếu sự liên kết và chia sẻ kinh nghiệm giữa người nuôi. Theo đó, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, trường đại học và người nuôi để đưa các giải pháp hiệu quả vào thực tiễn”.
Từ thực tiễn kinh doanh và tư vấn thuốc thủy sản tại vùng nuôi, ThS. Lương Thị Sen cho biết việc sử dụng thuốc, hóa chất tại một số cơ sở nuôi vẫn chủ yếu dựa trên kinh nghiệm, chưa gắn chặt với kết quả xét nghiệm và chẩn đoán bệnh. Người nuôi thường chỉ tìm đến đơn vị tư vấn khi thủy sản đã xuất hiện biểu hiện bất thường hoặc dịch bệnh diễn biến nghiêm trọng. Trong khi đó, thông tin về lịch sử nuôi, tình trạng môi trường và các loại sản phẩm đã sử dụng trước đó thường chưa được ghi chép đầy đủ, gây khó khăn cho việc xác định nguyên nhân và lựa chọn phương án xử lý.
ThS. Lương Thị Sen đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả tư vấn, chẩn đoán bệnh và sử dụng kháng sinh có trách nhiệm tại các cơ sở nuôi
Một hạn chế khác là hoạt động tư vấn tại cơ sở đôi khi mới tập trung vào lựa chọn sản phẩm, chưa chú trọng theo dõi hiệu quả sau khi sử dụng. Việc lấy mẫu xét nghiệm, xác định tác nhân gây bệnh và thực hiện kháng sinh đồ cũng chưa được quan tâm đúng mức, một phần do người nuôi còn e ngại chi phí và thời gian.
Để nâng cao hiệu quả thực hành an toàn sinh học, báo cáo viên đề xuất các đơn vị kinh doanh cần chuyển từ cung ứng sản phẩm đơn thuần sang đồng hành kỹ thuật với người nuôi. Theo đó, cần tăng cường khảo sát cơ sở ngay từ đầu vụ, tư vấn các biện pháp phòng bệnh, hướng dẫn quản lý môi trường và theo dõi sức khỏe vật nuôi thường xuyên. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần khuyến khích người nuôi lấy mẫu xét nghiệm, xác định đúng tác nhân gây bệnh trước khi lựa chọn giải pháp xử lý.
Đặc biệt, việc sử dụng kháng sinh cần dựa trên chẩn đoán phù hợp, có sự hướng dẫn chuyên môn và tuân thủ nguyên tắc sử dụng thuốc có trách nhiệm. Sự phối hợp giữa người nuôi, đơn vị cung ứng, phòng xét nghiệm và cơ quan chuyên môn sẽ giúp nâng cao chất lượng tư vấn, hạn chế sử dụng thuốc tùy tiện và thúc đẩy thực hành an toàn sinh học tại cơ sở.
Giám sát chủ động là nền tảng kiểm soát dịch bệnh
Khép lại chuỗi tham luận, PGS.TS Trương Đình Hoài chia sẻ những bài học thực tiễn từ hoạt động giám sát dịch bệnh tại các hệ thống nuôi thủy sản ở Việt Nam. Theo ông, đặc điểm đa dạng của ngành thủy sản, từ nuôi nước ngọt, nước mặn đến nước lạnh, từ hệ thống ao nuôi kín đến lồng bè và hệ thống nước chảy, khiến không thể áp dụng một quy trình an toàn sinh học duy nhất cho tất cả đối tượng và mô hình.
PGS.TS Trương Đình Hoài tổng kết hội thảo với những bài học thực tiễn về công tác giám sát dịch bệnh chủ động và quản lý nguy cơ theo vùng
Thực tế tại một số vùng nuôi cho thấy dịch bệnh có thể lây lan giữa các cơ sở thông qua nguồn nước, đồng thời phát sinh nguy cơ lây nhiễm giữa các loài thủy sản. Vì vậy, công tác giám sát cần mở rộng từ phạm vi từng ao, từng trại sang hệ thống nuôi và các mối liên hệ dịch tễ trong khu vực.
PGS.TS. Trương Đình Hoài nhấn mạnh: “Sự đa dạng về đối tượng, mô hình nuôi và điều kiện môi trường khiến nguy cơ phát sinh, lây lan dịch bệnh trong nuôi trồng thủy sản ngày càng phức tạp, đặc biệt tại các hệ thống nuôi hở như lồng bè trên sông, hồ và biển. Vì vậy, không thể áp dụng một quy trình an toàn sinh học chung cho mọi mô hình mà cần có giải pháp phù hợp với từng điều kiện sản xuất. Đồng thời, cần chuyển từ kiểm soát dịch bệnh riêng lẻ tại từng cơ sở sang quản lý nguy cơ theo vùng, tăng cường phối hợp giữa các hộ nuôi trong giám sát, cảnh báo sớm và phòng ngừa dịch bệnh”.
Bên cạnh các báo cáo chuyên đề, hội thảo còn tổ chức ba nhóm thảo luận bàn tròn nhằm làm rõ những vấn đề thực tiễn trong triển khai an toàn sinh học tại các cơ sở và vùng nuôi thủy sản. Nội dung thảo luận tập trung vào ba vấn đề chính: nhận diện và ưu tiên các nguy cơ an toàn sinh học; xây dựng các quy trình thao tác chuẩn (SOP) và bảng kiểm phù hợp với điều kiện sản xuất; hoàn thiện quy trình báo cáo dịch bệnh, chia sẻ thông tin và phối hợp cảnh báo sớm giữa người nuôi với các cơ quan chuyên môn.
Thông qua thảo luận, các đại biểu đã trao đổi kinh nghiệm, nhận diện những khó khăn trong thực tiễn và đề xuất các hướng giải quyết nhằm tăng tính khả thi của các biện pháp an toàn sinh học. Hoạt động này góp phần kết nối các khuyến nghị khoa học, yêu cầu quản lý và điều kiện thực tế tại cơ sở nuôi, hướng tới thúc đẩy áp dụng an toàn sinh học một cách chủ động, đồng bộ và hiệu quả.
Các đại biểu, nhà khoa học, chuyên gia cùng giảng viên và sinh viên chụp ảnh lưu niệm tại hội thảo
Từ các tham luận tại hội thảo có thể thấy, an toàn sinh học trong nuôi trồng thủy sản không chỉ giới hạn ở việc đầu tư cơ sở hạ tầng hay thực hiện các biện pháp vệ sinh, khử trùng tại cơ sở nuôi, mà cần được tiếp cận như một quá trình quản lý nguy cơ liên tục, có sự phối hợp giữa các bên liên quan và các cơ sở trong cùng vùng nuôi. Để thúc đẩy áp dụng an toàn sinh học trong thực tiễn, cần hoàn thiện các hướng dẫn phù hợp với từng đối tượng và mô hình nuôi, nâng cao năng lực chuyên môn, tăng cường dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng cơ chế phối hợp, chia sẻ trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nuôi.
Thùy Linh
English