Trước áp lực ngày càng lớn từ rào cản thuế quan, tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc, Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) đang trở thành công cụ chiến lược của xuất khẩu thủy sản. Nâng cao chất lượng công tác cấp C/O là yếu tố quan trọng giúp ngành thủy sản Việt Nam duy trì thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động.
C/O là yếu tố quan trọng giúp ngành thủy sản Việt Nam duy trì thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh (Ảnh: Hoàng Huynh)
Quyết sách linh hoạt trong giai đoạn nhiều biến động
Năm 2025 được đánh giá là một trong những năm khó khăn nhất của ngành thủy sản Việt Nam khi các thị trường nhập khẩu đồng loạt gia tăng rào cản kỹ thuật, siết chặt thuế đối ứng, tiêu chí tương đương và yêu cầu về bền vững. Tuy nhiên, bất chấp áp lực chồng chất, ngành thủy sản lần đầu tiên vượt mốc xuất khẩu 11 tỷ USD, dự kiến đạt khoảng 11,2 tỷ USD và mở rộng thị trường đến 161 quốc gia, vùng lãnh thổ.
Chia sẻ tại Hội nghị tổng kết công tác ngành Công Thương năm 2025 và triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2026, TS. Tô Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) nhấn mạnh, kết quả xuất khẩu thủy sản không chỉ đến từ nỗ lực nội tại của doanh nghiệp, mà còn gắn chặt với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và các Bộ, ngành, đặc biệt là Bộ Công Thương. Đây là cột mốc chưa từng có, phản ánh sức chống chịu và khả năng thích ứng mạnh mẽ của cộng đồng doanh nghiệp. Song, phía sau con số ấn tượng ấy là vai trò âm thầm nhưng đặc biệt quan trọng của công tác quản lý xuất xứ và cấp C/O – yếu tố then chốt giúp hàng hóa Việt Nam lưu chuyển thuận lợi trong hệ thống thương mại toàn cầu.
Nhìn lại giai đoạn 2021 – 2025, nhất là thời điểm cao trào phòng chống dịch COVID-19, nhiều quyết sách kịp thời đã giúp doanh nghiệp duy trì sản xuất, tích trữ nguyên liệu và vượt qua cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng. Các giải pháp hỗ trợ chi phí đầu vào, trong đó có tiền điện, cùng việc tháo gỡ ách tắc logistics và thủ tục xuất khẩu đã tạo “vùng đệm” quan trọng cho ngành thủy sản. Tuy nhiên, khi dịch bệnh lùi xa, những thách thức mới lại nổi lên dưới dạng thuế chống bán phá giá, thuế đối ứng, yêu cầu tương đương và đặc biệt là các quy định liên quan đến xuất xứ hàng hóa. Trong bối cảnh đó, TS. Tô Hoài Nam khẳng định, nếu không có hệ thống cấp C/O hiệu quả, hàng hóa Việt Nam sẽ khó tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do và khó cạnh tranh bền vững tại các thị trường lớn.
Từ thủ tục hành chính đến công cụ chiến lược
Trong hệ thống thương mại toàn cầu, C/O từ lâu đã được coi là “giấy thông hành” giúp hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế quan theo các hiệp định thương mại tự do (FTA). Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, vai trò của C/O đã vượt xa ý nghĩa đó. Với thủy sản Việt Nam, C/O đang trở thành điều kiện sống còn để duy trì khả năng cạnh tranh và giữ nhịp xuất khẩu ổn định. Theo ông Trần Ngọc Bình, Trưởng phòng Quản lý Xuất nhập khẩu khu vực TP. Hồ Chí Minh, để được cấp C/O, hàng hóa không chỉ cần hồ sơ đầy đủ, mà quan trọng hơn là phải đáp ứng đúng và đủ quy tắc xuất xứ theo từng hiệp định cụ thể.
Theo các chuyên gia, khi xuất xứ được kiểm soát ngay từ đầu, rủi ro bị từ chối C/O hoặc bị điều tra hậu kiểm sẽ giảm đáng kể. Điều này giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất, xuất khẩu và tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA.
Hệ thống cấp C/O trước yêu cầu nâng cấp
Ở góc độ quản lý Nhà nước, việc duy trì một hệ thống cấp C/O thông suốt, minh bạch và kịp thời có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu công tác cấp C/O bị ách tắc, chậm trễ hoặc thiếu đồng bộ, hàng hóa sẽ bị đình trệ tại cảng, phát sinh chi phí logistics và làm suy giảm uy tín của doanh nghiệp Việt Nam trong mắt đối tác quốc tế. Trong bối cảnh quy mô xuất nhập khẩu ngày càng lớn, việc tiếp tục nâng cấp hệ thống Ecosys cấp C/O theo hướng số hóa, liên thông và giảm thủ tục đang trở thành yêu cầu cấp thiết.
Theo đó, TS. Tô Hoài Nam kiến nghị Bộ Công Thương tiếp tục nâng cấp và cải thiện hệ thống Ecosys cấp C/O, hướng tới số hóa mạnh hơn, giảm thời gian xử lý và tăng tính minh bạch. Trong bối cảnh doanh nghiệp phải xử lý hàng trăm, hàng nghìn lô hàng mỗi năm, một hệ thống cấp C/O thông suốt không chỉ giúp tiết kiệm chi phí, mà còn giảm áp lực tuân thủ. Cũng theo ông Trần Ngọc Bình, nhiều vướng mắc về C/O hiện nay không nằm ở khâu hồ sơ, mà bắt nguồn từ việc thiếu căn cứ rõ ràng để chứng minh xuất xứ. Với nông – thủy sản, nếu vùng nguyên liệu không được quản lý chặt, hoặc hoạt động khai thác không tuân thủ, thì ưu đãi thuế quan theo FTA sẽ khó được tận dụng trọn vẹn.
Từ góc độ quản lý, việc nâng cao nhận thức về quy tắc xuất xứ cho doanh nghiệp là hết sức cần thiết. Khi doanh nghiệp hiểu đúng và làm đúng ngay từ khâu sản xuất, C/O sẽ trở thành công cụ hỗ trợ mở rộng thị trường, thay vì là rào cản phát sinh ở khâu cuối cùng. Ngoài ra, một lát cắt điển hình cho vai trò ngày càng mở rộng của C/O là thị trường Bắc Âu. Theo Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm khu vực Bắc Âu, chỉ những doanh nghiệp tiên phong công nghệ xanh, tận dụng hiệu quả C/O ưu đãi mới có thể duy trì và mở rộng thị phần tại khu vực này.
Biến đổi khí hậu, khủng hoảng năng lượng và đứt gãy chuỗi cung ứng đang thúc đẩy EU siết chặt các yêu cầu về phát thải, truy xuất nguồn gốc và bền vững. EVFTA tạo lợi thế thuế quan cho thủy sản Việt Nam, nhưng C/O ưu đãi chỉ là điều kiện cần; doanh nghiệp còn phải chứng minh chuỗi sản xuất xanh, minh bạch và tuân thủ chuẩn mực môi trường. Trong bối cảnh EU triển khai Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) và gia tăng minh bạch phát thải, các nhà nhập khẩu ngày càng ưu tiên đối tác có hồ sơ xuất xứ rõ ràng và cam kết giảm phát thải. Doanh nghiệp tận dụng tốt C/O, đồng thời đầu tư công nghệ và bền vững sẽ có lợi thế duy trì đơn hàng và hợp tác dài hạn, trong khi cạnh tranh thuần túy bằng giá ngày càng kém hiệu quả.
Bước sang năm 2026, TS. Tô Hoài Nam dự báo ngành thủy sản sẽ tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn và kiến nghị duy trì các hội nghị đối thoại thường niên với Thủ tướng Chính phủ và các Bộ, ngành liên quan. Bên cạnh đó là đề xuất bãi bỏ hạn ngạch tôm Việt Nam xuất khẩu vào Hàn Quốc trong khuôn khổ VKFTA và tăng cường kết nối tiêu thụ thủy sản chất lượng cao tại thị trường nội địa. Trong bức tranh tổng thể ấy, việc đẩy mạnh công tác cấp C/O nổi lên như một nhiệm vụ trọng tâm, vừa mang tính kỹ thuật, vừa mang ý nghĩa chiến lược. Khi xuất xứ được kiểm soát tốt từ vùng nuôi, ao nuôi đến hoạt động khai thác trên biển, C/O không chỉ là “giấy thông hành” để hưởng ưu đãi thuế, mà còn là lợi thế cạnh tranh giúp thủy sản Việt Nam đứng vững trong trật tự thương mại toàn cầu đang tái định hình theo hướng xanh, minh bạch và bền vững hơn.
Bùi Huế (tổng hợp)
English