Đổi mới chương trình đào tạo, tăng cường kết nối doanh nghiệp và làm chủ công nghệ là những yêu cầu quan trọng để phát triển nguồn nhân lực thủy sản đáp ứng xu thế hiện đại hóa, chuyển đổi số và phát triển bền vững.
Nguồn nhân lực – nền tảng cho tương lai ngành Thủy sản
Trong bối cảnh khoa học và công nghệ phát triển mạnh mẽ, chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong sản xuất, quản lý và kinh doanh thủy sản. Từ công nghệ chọn giống, dinh dưỡng, quản lý môi trường nước, kiểm soát dịch bệnh đến tự động hóa và trí tuệ nhân tạo, các tiến bộ công nghệ đang mở ra cơ hội nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và hiệu quả kinh tế.
Tuy nhiên, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng cần đội ngũ nhân lực có đủ kiến thức, kỹ năng và năng lực vận hành để phát huy hiệu quả. Vì vậy, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao không chỉ là nhiệm vụ của các cơ sở giáo dục đại học mà còn là điều kiện quan trọng để ngành Thủy sản Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh, thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Đối với các cơ sở đào tạo chuyên ngành, câu hỏi đặt ra không đơn thuần là đào tạo được bao nhiêu sinh viên tốt nghiệp, mà quan trọng hơn là người học có đủ năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn, làm chủ công nghệ và thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của nghề nghiệp hay không.
Đây chính là yêu cầu đặt ra đối với quá trình đổi mới đào tạo ngành Thủy sản trong kỷ nguyên số.
Những thách thức đặt ra trong đào tạo nhân lực thủy sản
- Tuyển sinh và sức hấp dẫn của ngành học
Một trong những khó khăn của công tác đào tạo là làm thế nào để thu hút học sinh có năng lực, đam mê khoa học và mong muốn phát triển nghề nghiệp lựa chọn ngành Thủy sản.
Trên thực tế, tiềm năng của ngành còn khá rộng, từ nuôi trồng thủy sản công nghệ cao, sản xuất giống, thức ăn thủy sản, quản lý sức khỏe động vật thủy sản đến nghiên cứu khoa học, quản lý chất lượng và kinh doanh sản phẩm. Tuy nhiên, những cơ hội này chưa phải lúc nào cũng được học sinh và phụ huynh nhận diện đầy đủ.
Để khắc phục hạn chế đó, công tác tuyển sinh cần chuyển mạnh từ giới thiệu ngành học sang giới thiệu cơ hội nghề nghiệp, năng lực công nghệ và giá trị thực tiễn mà người học có thể tạo ra sau khi tốt nghiệp. Những mô hình nuôi hiện đại, phòng thí nghiệm, hoạt động nghiên cứu và câu chuyện thành công của cựu sinh viên cần được đưa đến gần hơn với học sinh phổ thông.
- Khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn sản xuất
Thủy sản là ngành có tính ứng dụng cao, chịu tác động trực tiếp của điều kiện môi trường, thời tiết, dịch bệnh và biến động thị trường. Vì vậy, kỹ sư thủy sản cần được trang bị cả kiến thức chuyên môn lẫn năng lực thực hành.
Một sinh viên có thể nắm vững lý thuyết về chất lượng nước nhưng vẫn cần được rèn luyện để đánh giá môi trường ao nuôi, nhận diện nguy cơ mất cân bằng hệ sinh thái, kiểm soát sức tải ao nuôi và đề xuất giải pháp quản lý phù hợp. Tương tự, kiến thức về bệnh học thủy sản cần được gắn với kỹ năng lấy mẫu, chẩn đoán, phòng bệnh và thực hiện các biện pháp an toàn sinh học.
Nếu chương trình đào tạo chưa tạo đủ cơ hội trải nghiệm thực tế, sinh viên sẽ gặp khó khăn khi tiếp cận công việc sau tốt nghiệp. Do đó, cần tăng cường thực hành, thực tập, học tập tại doanh nghiệp và giải quyết các tình huống phát sinh từ sản xuất.
- Áp lực đổi mới công nghệ và chuyển đổi số
Nuôi trồng thủy sản hiện đại ngày càng sử dụng nhiều thiết bị cảm biến, hệ thống giám sát môi trường, công nghệ cho ăn tự động và phần mềm quản lý sản xuất. Trong tương lai, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu và các hệ thống cảnh báo sớm có thể tiếp tục mở rộng trong nhiều khâu của chuỗi sản xuất.
Điều đó đòi hỏi kỹ sư thủy sản không chỉ hiểu quy trình nuôi mà còn phải biết khai thác dữ liệu, sử dụng công cụ số và đánh giá hiệu quả của công nghệ trong điều kiện thực tế.
Thách thức đối với cơ sở đào tạo là làm thế nào để cập nhật chương trình kịp thời, đầu tư trang thiết bị phù hợp và giúp sinh viên tiếp cận công nghệ mà không làm giảm vai trò của kiến thức nền tảng về sinh học, sinh thái và quản lý sản xuất.
Chuyển đổi số trong đào tạo vì vậy cần được triển khai đồng bộ, từ nội dung giảng dạy, phương pháp học tập đến hoạt động nghiên cứu và đánh giá năng lực người học.
- Cơ sở vật chất và nguồn lực phục vụ đào tạo
Đào tạo nhân lực thủy sản chất lượng cao đòi hỏi phòng thí nghiệm, cơ sở thực nghiệm, hệ thống nuôi, thiết bị phân tích môi trường và phương tiện phục vụ nghiên cứu. Đây là những điều kiện quan trọng giúp sinh viên chuyển hóa kiến thức lý thuyết thành năng lực nghề nghiệp.
Tuy nhiên, đầu tư thiết bị hiện đại cần kinh phí lớn, trong khi việc vận hành, bảo trì và cập nhật công nghệ đòi hỏi nguồn lực thường xuyên. Nếu thiếu sự phối hợp và chia sẻ nguồn lực, các cơ sở đào tạo có thể gặp khó khăn trong việc tạo môi trường thực hành sát với yêu cầu của doanh nghiệp.
Giải pháp cần thiết là tăng cường hợp tác với viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và các cơ sở sản xuất để tổ chức thực tập, khai thác cơ sở vật chất dùng chung và tạo điều kiện cho sinh viên tiếp cận các mô hình công nghệ thực tế.
- Kết nối nhà trường với doanh nghiệp chưa phát huy hết tiềm năng
Doanh nghiệp là nơi trực tiếp sử dụng nguồn nhân lực và nắm bắt những yêu cầu mới của thị trường lao động. Vì vậy, sự tham gia của doanh nghiệp trong quá trình đào tạo có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng đầu ra.
Tuy nhiên, hợp tác nhà trường – doanh nghiệp sẽ khó đạt hiệu quả cao nếu chỉ dừng lại ở ký kết biên bản ghi nhớ, tổ chức tham quan hoặc tiếp nhận sinh viên thực tập trong thời gian ngắn.
Cần phát triển quan hệ hợp tác thực chất hơn, trong đó doanh nghiệp tham gia góp ý chương trình, đặt hàng đề tài nghiên cứu, cử chuyên gia hướng dẫn, hỗ trợ học bổng và phối hợp đánh giá năng lực nghề nghiệp của sinh viên.
Khi nhu cầu của doanh nghiệp được phản ánh kịp thời vào chương trình đào tạo, sinh viên có thêm cơ hội tiếp cận công nghệ, hiểu rõ yêu cầu công việc và nâng cao khả năng thích ứng sau khi tốt nghiệp.
Đổi mới đào tạo theo hướng thực tiễn, công nghệ và hội nhập
Để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thủy sản, cần triển khai đồng bộ các giải pháp, lấy năng lực của người học và yêu cầu phát triển ngành làm trung tâm.
Thứ nhất, đổi mới chương trình đào tạo theo chuẩn đầu ra. Nội dung đào tạo cần thường xuyên được rà soát, cập nhật theo tiến bộ khoa học và nhu cầu thực tiễn. Bên cạnh kiến thức chuyên ngành, cần chú trọng kỹ năng thực hành, tư duy phân tích, giải quyết vấn đề và năng lực học tập suốt đời.
Thứ hai, tăng cường đào tạo gắn với thực tiễn sản xuất. Mở rộng các chương trình thực tập, học kỳ doanh nghiệp, tham quan mô hình công nghệ cao và các dự án giải quyết vấn đề thực tế. Sinh viên cần được tiếp cận những nội dung như quản lý môi trường ao nuôi, phòng bệnh, dinh dưỡng, quản lý chất lượng và tối ưu hóa hiệu quả sản xuất.
Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số. Từng bước đưa các công cụ phân tích dữ liệu, hệ thống quan trắc, phần mềm quản lý và công nghệ tự động hóa vào quá trình học tập phù hợp với điều kiện của từng cơ sở đào tạo. Việc ứng dụng công nghệ phải gắn với khả năng sử dụng và giải quyết vấn đề, không chỉ dừng ở giới thiệu thiết bị.
Thứ tư, phát triển nghiên cứu khoa học sinh viên. Khuyến khích sinh viên tham gia các nhóm nghiên cứu, thực hiện đề tài gắn với nhu cầu của doanh nghiệp và người nuôi. Tăng cường sự đồng hành của giảng viên, chuyên gia và doanh nghiệp trong hướng dẫn, hỗ trợ kinh phí, cung cấp dữ liệu và ứng dụng kết quả nghiên cứu.
Thứ năm, nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên. Tạo điều kiện để giảng viên tham gia nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, trao đổi học thuật và tiếp cận thực tiễn sản xuất. Qua đó, cập nhật kiến thức mới, đổi mới phương pháp giảng dạy và tăng tính ứng dụng của chương trình.
Thứ sáu, chú trọng ngoại ngữ và kỹ năng nghề nghiệp. Sinh viên cần được rèn luyện khả năng đọc tài liệu chuyên ngành, giao tiếp, làm việc nhóm, trình bày kết quả nghiên cứu và tiếp cận các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế. Đây là những năng lực quan trọng giúp người học mở rộng cơ hội nghề nghiệp và hội nhập với thị trường lao động.
Khoa Thủy sản – Học viện Nông nghiệp Việt Nam: Gắn đào tạo với nhu cầu phát triển ngành
Đối với Khoa Thủy sản – Học viện Nông nghiệp Việt Nam, yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao tri thức phục vụ sản xuất.
Khoa có thể tiếp tục phát huy thế mạnh chuyên môn trong nuôi trồng thủy sản, bệnh học thủy sản và các lĩnh vực liên quan; đồng thời mở rộng hợp tác với doanh nghiệp, địa phương, hợp tác xã và người nuôi để đưa những vấn đề thực tế vào giảng dạy và nghiên cứu.
Một định hướng quan trọng là xây dựng môi trường học tập trong đó sinh viên không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn trực tiếp tham gia quan sát, thực hành, phân tích và đề xuất giải pháp. Những vấn đề như kiểm soát chất lượng nước, quản lý sức tải ao nuôi, phòng ngừa dịch bệnh, nâng cao hiệu quả sử dụng thức ăn và giảm tác động môi trường có thể trở thành chủ đề nghiên cứu, bài tập thực hành và dự án hợp tác với doanh nghiệp.
Cùng với đó, việc phát huy nguồn lực doanh nghiệp trong đào tạo và nghiên cứu khoa học sinh viên cần được triển khai theo hướng lâu dài. Doanh nghiệp có thể tham gia xây dựng nội dung thực hành, cung cấp tình huống sản xuất, hỗ trợ kinh phí nghiên cứu và tạo cơ hội thực tập, tuyển dụng. Sinh viên nhờ đó được tiếp cận môi trường nghề nghiệp sớm hơn, còn doanh nghiệp có thêm điều kiện phát hiện và bồi dưỡng nhân lực phù hợp.
Công tác tuyển sinh cũng cần gắn với những hoạt động trải nghiệm thực tế, giới thiệu công nghệ mới và chia sẻ cơ hội nghề nghiệp. Qua đó, hình ảnh ngành Thủy sản được truyền tải như một lĩnh vực khoa học – công nghệ giàu tiềm năng, có khả năng đóng góp tích cực cho kinh tế, môi trường và sinh kế cộng đồng.
Mục tiêu hướng tới là đào tạo những kỹ sư thủy sản có kiến thức vững vàng, kỹ năng thực hành tốt, đạo đức nghề nghiệp, tư duy sáng tạo và khả năng làm chủ công nghệ.
Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho ngành Thủy sản trong kỷ nguyên số là quá trình đổi mới liên tục, đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người học.
Những khó khăn về tuyển sinh, cơ sở vật chất, khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn, yêu cầu cập nhật công nghệ và kết nối thị trường lao động cần được nhìn nhận như những vấn đề trọng tâm để xây dựng giải pháp phù hợp.
Trong quá trình đó, nhà trường giữ vai trò nền tảng về tri thức và phương pháp khoa học; doanh nghiệp đóng góp môi trường thực tiễn và yêu cầu nghề nghiệp; giảng viên là lực lượng dẫn dắt đổi mới; còn sinh viên là chủ thể chủ động rèn luyện, sáng tạo và phát triển năng lực.
Khoa Thuỷ Sản
English